Blog

Hoe ijk je een moreel kompas?

Door: | Gepubliceerd op 27 oktober 2014 | Aantal reacties: 1

Hoe ijk je een moreel kompas?
Door Wouter Smit

Bij discussies, presentaties en artikelen over integriteitskwesties wordt vaak gerefereerd aan een instrument dat we inmiddels allemaal in huis zouden moeten hebben: het moreel kompas. Dit gereedschap toont je de juiste richting op het moment dat je voor een kruising komt te staan, oftewel, wat het goede besluit of juist handelen is in tijden van dilemma.

Helaas is dit kompas niet gewoon te koop bij de Ikea, dus je zult zelf het wijzertje moeten ijken. Hierbij rijst de vraag hoe je dit kunt doen. Hoe geeft het wijzertje bij een dilemma altijd het juiste richting aan, met name wanneer er sprake is van een ‘grijs gebied’ met meerdere kruisingen? Ik geef je vier suggesties, twee met een oorsprong uit de filosofie en twee uit de praktijk.

Het wijzertje op jezelf gericht
De grootvader van het moreel kompas is Immanuel Kant. Kant gebruikt een redenering bij morele besluitvorming, ook wel de ‘categorische imperatief’ genoemd (filosofen gebruiken graag moeilijke woorden). Volgens Kant moet je het wijzertje op jezelf richten. De vraag die je je daarbij moet stellen is: ‘moet datgene dat ik nodig heb om mijn doel te bereiken een universele regel worden voor iedereen?’. Zo niet, dan moet je het niet doen. Een voorbeeld: als ik datgene dat ik wil bereiken alleen kan doen door te liegen, moet liegen dan een universele regel worden? Het antwoord is vanzelfsprekend ontkennend; je wilt niet dat liegen algemeen toegestaan wordt. Kant zegt daarmee dat liegen geen optie is, wat dit ook voor consequentie mag hebben.

Het wijzertje op de situatie gericht
De jurist en filosoof Jeremy Bentham hanteert een andere visie en stelt voor de wijzer op de situatie te richten en daarbij een koude berekening te maken. De vraag die hij stelt is: ‘welke optie genereert het grootste voordeel voor de grootste groep mensen?’. Deze optie is per definitie het beste. Komt die school in India er alleen als er ook wat onder de tafel moet worden betaald, dan is dat acceptabel. Volgens Kant vanzelfsprekend niet, corruptie mag nooit als algemeen acceptabel worden beschouwd.

Het wijzertje op de ander gericht
Twee andere morele redeneringen die ik wil noemen komen van een burgermeester en een minister die onlangs spraken over het thema van integriteit. Zij richten allebei het wijzertje op hun stakeholders, in dit geval de organisatie en de media. De minister vertelde zich bij de keuze tussen twee kwaden altijd het volgende af te vragen: ‘kan ik deze actie uitleggen aan mijn collega’s?’. De burgermeester hanteert een ander perspectief en stelt bij dilemma’s altijd de volgende vraag: 'kan ik er mee leven dat de dag erna er een storm aan kritiek in de krant komt te staan?'. Zo ja, dan ben ik niet onder druk gezet om van het juiste besluit af te zien.

Hoe richt jij de wijzer?
Hoe jij als professional het wijzertje van je kompas moet ijken weet ik niet, bovenstaand worden slechts enkele suggesties gegeven, afhankelijk van onder andere context, achtergrond en positie. Zolang ze nog niet in het Ikea-schap liggen lijkt het mij wel handig de ijking en bijbehorende redenering eens met je collega’s af te stemmen.

Bron: www.managementenconsulting.nl

Plaats hier uw reactie

Reactie:
Naam*
E-mailadres*

Overzicht reacties

Gepost: 25 november 2014 | Gepost door: Paul Adels
Beste Wouter, Een herkenbaar en relevant onderwerp, mooi aangezet vanuit de filosofische kennis van eeuwen terug. Hierbij nog een bijdrage van mijn kant, ter aanvulling/verdieping... Toetssteen voor ethische besluitvorming en handelen Waarden kunnen in essentie beschouwd worden als iets dat een gewenste of ideale situatie aangeeft. Iets dat iemand na kan (moet) streven. Ze liggen op een relatief hoog abstractieniveau en zijn algemeen van aard. Deugden zijn concreter en betreffen het denken, voelen en handelen van individuen. Door deugdelijk te zijn, wordt een waarde nagestreefd en uiteindelijk wellicht gerealiseerd. (Weijers, 2011) Om deze reden lenen deugden zich er goed voor om de ethische aspecten van besluitvorming en handelen in een organisatiecontext te definiëren en conceptualiseren. Om het begrip deugden in een organisatiecontext te operationaliseren, biedt het ‘Framework of moral principles’, zoals is opgesteld door Schumann (2001), aanknopingspunten. Dit framework bestaat uit vijf ethische principes, die hij heeft herleid uit vijf verschillende ethische stromingen. De vijf principes, in een framework geplaatst, kunnen dienst doen als een toetssteen om te bepalen of een bepaalde beslissing ethisch is. De vijf ethische principes luiden als volgt (Schumann, 2001): 1. Utilitarianism: are the results produced by the action ethical? > The morally correct action is the one that maximizes net social benefits, where net social benefits equals social benefits minus social costs. 2. Rights: are the methods ethical? > The morally correct action is the one that the person has a moral right to do, that does not infringe on the moral rights of others, and that furthers the moral rights of others. 3. Distributive justice: are the results fair? > The morally correct action is the one that produces a fair distribution of benefits and costs for everyone who is affected by the action. 4. Care: are special relationships fostered? > The morally correct action is the one that expresses care in protecting the special relationships that individuals have with each other. 5. Virtue: are good virtues displayed? > The morally correct action is the one that displays good moral virtues, and does not display bad moral vices. Omdat elk moreel principe ethiek benadert vanuit een ander perspectief, vangt geen van de principes op zichzelf het volledige scala van relevante kwesties (Velasquez, 1998; Schumann, 2001). Door het gebruik van alle vijf principes bij elkaar, hebben we meer kans om alle relevante aspecten in aanmerking te nemen bij het bepalen wat de ethische manier van handelen vormt. "In situaties waarin het conflict tussen de morele principes niet kan worden opgelost door het creëren van nieuwe alternatieven, moeten we beslissen welke principes voorrang hebben. (…) We moeten beslissen op basis van onze waarden welke principes voorrang moeten krijgen als er een conflict ontstaat tussen de principes." (Schumann, 2001, p. 107) Schumann legt hiermee expliciet de link tussen ethische beslissingen en (conflicterende) waarden. En juist in die situaties waarbij er waardenconflicten ontstaan, is er behoefte aan een goed geijkt moreel kompas…
 | 1 |  >
Zoeken